×

d-14

Poglavlje 14: Transportna politika

EU ima zajednička pravila za tehničke standarde i standarde sigurnost i zaštite socijalne standarde, državnu pomoć i liberalizaciju tržišta u oblasti drumskog, željezničkog transporta i transporta unutrašnjim plovnim putevima, kombinovanog transporta, vazdušnog i pomorskog transporta.

SSP predviđa postepenu liberalizaciju pružanja usluga transporta između EU i Bosne i Hercegovine u oblastima kopnenog transporta (drumski, željeznički i transport unutrašnjim plovnim putevima kako je to navedeno u Protokolu br. 3 SSP-a) i pomorskog transporta. SSP također predviđa postepeno usklađivanje zakonodavstva koje se odnosi na transport sa zakonodavstvom EU. Postepena integracija Bosne i Hercegovine u unutrašnje vazduhoplovno tržište EU regulisana je Sporazumom o evropskom zajedničkom vazdušnom prostoru (ECAA). SSP također ima u cilju da poboljša saradnju u određenim prioritetnim oblastima transporta, kao što su restruktuiranje i modernizacija svih vidova transporta, poboljšanje pristupa tržištu prevoznih usluga i njegovih kapaciteta, uključujući luke i aerodrome, razvoj transevropskih mreža i unapređenje zaštite okoliša u području prometa. Od 2018. godine Bosna i Hercegovina je potpisnica Ugovora o Transportnoj zajednici, čiji je cilj stvaranje Transportne zajednice u oblasti drumskog, željezničkog, pomorskog transporta i transporta unutrašnjim plovnim putevima, kao i razvoj transportne mreže između Evropske unije i zemalja jugoistočne Evrope.

Prema ustavnom i zakonskom okviru, nadležnost u sektoru transporta imaju državni nivo, entiteti, kantoni i Brčko distrikt. Državni nivo je nadležan za međunarodni i međuentitetski transport, uključujući osnove sigurnosti saobraćaja na putevima i regulatorne funkcije iz oblasti civilnog vazduhoplovstva i željezničkog sektora; također ima funkciju koordinacije i cjelodržavnog planiranja, kao i ustavnu odgovornost da predstavlja zemlju i preuzima obaveze na međunarodnom nivou. Entiteti, kantoni i Brčko Distrikt nadležni su za ostala zakonodavna i izvršna pitanja iz sektora transporta.

Na državnom nivou, Ministarstvo komunikacija i transporta je nadležno za međunarodni i međuentitetski transport, uključujući sporazume, odnose sa međunarodnim organizacijama i pripremu strateških i planskih dokumenata; ostali ključni organi na državnom nivou su Direkcija za civilno vazduhoplovstvo, Agencija za pružanje usluga u zračnoj plovidbi, Regulatorni odbor željeznica i Željeznička javna korporacija.

Na entitetskom nivou odgovornost počiva na ministarstvima komunikacija i transporta, dok se na kantonalnom nivou nadležna ministarstva također bave pitanjima transporta. Republika Srpska ima svoju Аgеnciјu zа bezbjednost sаоbrаćаја. U Brčko distriktu, Odjeljenje za javne poslove nadležno je za razna pitanja transporta, uključujući unutrašnju plovidbu.

Transport u Bosni i Hercegovini nedovoljno je razvijen, a strukturno prilagođavanje je sporo. BiH se suočava sa izazovima zbog: (i) ratne štete velikih razmjera; (ii) neadekvatnog održavanja infrastrukture; (iii) promjena u institucionalnom uređenju; (iv) slabih finansijskih sredstava unatoč potrebi za značajnim ulaganjima, te privrede koja nije dovoljno razvijena da obezbijedi potrebno finansiranje; i (v) posljedica velikih poplava 2014. godine. Potrebna ulaganja kasne zbog nepostojanja jedinstvenog ili usklađenog pravnog i regulatornog okvira, nedovoljnih administrativnih kapaciteta, loše provedbe i koordinacije, saradnje između raznih nivoa vlasti i kašnjenja u osiguravanju ugovorenog vanjskog finansiranja.

Okvirna prometna politika izrađena je 2015. godine, Okvirna strategija prometa za 2016. godinu i Akcioni plan za 2016-2030. Strategije transporta oba entiteta i Brčko distrikta su sastavni dijelovi sveobuhvatne strategije. Usklađenost sa acquis-em u oblasti transporta značajno se razlikuje između različitih vidova transporta.

Što se tiče drumskog transporta, Bosna i Hercegovina je ispunila određene zahtjeve iz SSP-a i Protokola br. 3 o kopnenom transportu odobravanjem neograničenog pristupa kroz Bosnu i Hercegovinu za provozni promet EU.

Bosna i Hercegovina nema cjelodržavnu strategiju ili akcioni plan sigurnosti drumskog saobraćaja. Oblast sigurnosti drumskog transporta regulisana je Zakonom o osnovama sigurnosti saobraćaja na putevima u Bosni i Hercegovini i provedbenim propisima, a svi propisi se kontinuirano usklađuju sa acquis-em EU. Zakon, između ostalog, utvrđuje osnovne principe međusobnih odnosa i ponašanje učesnika u saobraćaju i drugih subjekata u saobraćaju, osnovne uslove koje moraju zadovoljiti putevi u pogledu sigurnosti saobraćaja na putevima, vođenje Centralnog registra vozača i vozila, pravila saobraćaja na putevima, dužnosti u slučaju saobraćajne nezgode, osposobljavanje kandidata za vozača, uslove za sticanje prava na upravljanje motornim vozilima, polaganje vozačkih ispita, uslove za uređaje i opremu vozila, težinu i dimenzije i rad profesionalnih organizacija u Bosni i Hercegovini. BiH bilježi vrlo visok broj udesa u drumskom saobraćaju, sa prosječnim brojem drumskih saobraćajnih nesreća sa smrtnim ishodom daleko iznad prosjeka EU (SZO 2018: 157 nesreća sa smrtnim ishodom na milion stanovnika u poređenju sa 49 u EU). Potrebni su dodatni napori u pogledu prikupljanja pouzdanih podataka o saobraćajnim nesrećama kroz uspostavljanje cjelodržavnig sistema za kontinuirano prikupljanje podataka o saobraćajnim nesrećama. To je također dio reformskih mjera povezanosti na koje se Bosna i Hercegovina obvezala. Bolja provedba zakonodavstva koje se odnosi na bezbjednost na cestama u kombinaciji sa sigurnijom, dobro održavanom infrastrukturom i vozilima, efikasno provođenje i kontinuirano obrazovanje i podizanje svijesti mogu dovesti do značajnog poboljšanja bezbjednosti na cestama.

Zakon o međunarodnom i međuentitetskom cestovnom prevozu BiH je na snazi od 2016. godine. Zakon reguliše pristup međunarodnom tržištu cestovnog prevoza i pristup bavljenju profesijom cestovnog prevoznika, uključujući i funkcionalni sistem izdavanja dozvola. Slični propisi za domaći drumski transport postoje na entitetskom i nivou Brčko distrikta. Kantoni primjenjuju zakone Federacije BiH. Od 2006. godine, u Federaciji BiH je na snazi Zakon o unutrašnjem cestovnom prijevozu. U Republici Srpskoj, odgovarajući Zakon o prevozu u drumskom saobraćaju je na snazi od 2008. godine. Oba entitetska zakona su djelomično usklađena sa acquis-em EU.

Što se tiče acquis-a o socijalnim pitanjima iz oblasti drumskog prevoza, Zakon o radnom vremenu, obaveznim odmorima mobilnih radnika i uređajima za evidentiranje u drumskom prevozu BiH, sa izmjenama i dopunama iz 2016. godine, je u skladu sa Evropskim sporazumom o radu posade u vozilima koja obavljaju međunarodni drumski transport (AETR).

Provjera i kontrola tehničke ispravnosti vozila uređena je Zakonom o osnovama sigurnosti saobraćaja na putevima u Bosni i Hercegovini iz 2006. godine, koji je imao više izmjena i dopuna, i Pravilnikom o tehničkim pregledima vozila iz 2007. godine. Ovi zakoni su djelomično usklađeni sa acquis-em EU, ali se oni ne primjenjuju u entitetima, Brčko distriktu i kantonima na efikasan način. Uspostavljeni su organizacijski aranžmani za testiranje ispravnosti vozila. Potrebno je regulisati provjeru ispravnosti vozila na cesti.

Ograničenja u pogledu maksimalne težine i dimenzija drumskih vozila, kao i njihovo maksimalno osovinsko opterećenje, u skladu su sa acquis-em i na snazi su u cijeloj zemlji.

Propisi o pravima autobuskih putnika postoje na entitetskom i nivou Brčko distrikta i djelomično su usklađeni sa acquis-em.

Bosna i Hercegovina treba ojačati mehanizme za praćenje provedbe relevantnih međunarodnih pravila i propisa EU o bezbjednosti na cestama, te društvenih i tehničkih pravila, uključujući ona koja se odnose na prenosnu opremu pod pritiskom.

Željeznički transport regulisan je Zakonom o željeznicama Bosne i Hercegovine iz 2005. godine, propisima i uputstvima koje promoviše Regulatorni odbor željeznica, te zakonima i podzakonskim aktima na nivou entiteta i Brčko distrikta. Zakon je u velikoj mjeri usklađen sa acquis-em koji se odnosi na željeznički transport, posebno u pogledu prvog, drugog i trećeg željezničkog paketa EU, ali ga je potrebno dodatno revidirati nakon stupanja na snagu četvrtog željezničkog paketa EU u 2016. godini. Direktive i tehničke specifikacije o interoperabilnosti prenesene su u propise o željeznicama koje promoviše Regulatorni odbor željeznica Bosne i Hercegovine. Bosna i Hercegovina treba uskladiti propise sa acquis-em koji se odnosi na prava putnika željeznicom.

Regulatorni odbor željeznica Bosne i Hercegovine djeluje kao upravna organizacija u sastavu Ministarstva komunikacija i transporta na državnom nivou. To je jedini organ u Bosni i Hercegovini koji je odgovoran za generalni nadzor, licenciranje i potvrde o bezbjednosti. Također djeluje kao žalbeno tijelo za željezničke operatere. Dva istorijski vertikalno integrisana željeznička preduzeća, javno željezničko preduzeće Federacije BiH i Republike Srpske, trebaju završiti proces odvajanja upravitelja infrastrukture od željezničke djelatnosti kako bi se osigurala potpuna nezavisnost. Ni jedno od ova dva željeznička preduzeća nema validne potvrde o bezbjednosti, koje su prema propisima EU o bezbjednosti u željezničkom transportu obavezne za pristup željezničkoj infrastrukturi. Izjave o mreži su pripremljene, ali nisu objavljene. Organ za istraživanje udesa ima slabe kapacitete i nije nezavisan u svojoj organizaciji, strukturi i odlučivanju od Regulatornog odbora željeznica, kako to nalaže zakonodavstvo EU iz oblasti bezbjednosti u željezničkom transportu.

Bosanskohercegovačka željeznička javna korporacija je međuentitetski organ. Njen zadatak je da uspostavi institucionalizovanu saradnju između entiteta i da omogući donošenje odluka, te da koordinira željezničko poslovanje i obnovu i izgradnju infrastrukture u zemlji.

Bosna i Hercegovina je spremna da započne pregovore o protokolima koji se tiču procedura vezanih za željezničke granične prelaze sa Hrvatskom.

Bosna i Hercegovina mora postepeno otvarati željezničko tržište, što je otežano usljed nesigurne, zastarjele i nepouzdane željezničke infrastrukture na barem polovini osnovne željezničke mreže i praktično na većini željezničkih dionica izvan te mreže. Samo željezničke dionice između Sarajeva i Čapljine, te između Banja Luke i Srpske Kostajnice su u stanju koje bi moglo omogućiti otvaranje željezničkog tržišta. Međutim, ove dionice su izolovane i ne mogu omogućiti odgovarajuće međunarodne veze sa mrežom.

Bosna i Hercegovina ima jadransku obalu dugu oko 27 km u Neumu. BiH nema odgovarajuće djelatnosti pomorskog transporta. Bosna i Hercegovina je potpisnica Konvencije Ujedinjenih nacija o pravu mora i članica je Međunarodne pomorske organizacije (IMO). Također je potpisnica brojnih drugih pomorskih konvencija, kao što su Konvencija o baždarenju, Konvencije o Međunarodnoj pomorskoj satelitskoj organizaciji (INMARSAT), te Konvencije I Protokola za suzbijanje nezakonitih radnji protiv sigurnosti pomorske plovidbe. Za uvoz i izvoz robe preko mora, Bosna i Hercegovina se istorijski oslanja na luku Ploče u Hrvatskoj. Bosna i Hercegovina mora uskladiti propise sa cjelokupnim acquis-em iz oblasti pomorskog transporta.

Transport unutrašnjim plovnim putevima je regulisala Komisija za sliv rijeke Save i on je regulisan na nivou entiteta i Brčko distrikta. Trenutno su na snazi Zakon o unutrašnjoj i pomorskoj plovidbi Federacije BiH iz 2005. godine, Zakon o unutrašnjoj plovidbi Republike Srpske iz 2001. godine i Zakon o unutrašnjoj plovidbi u Brčko distriktu iz 2008. godine. Zakonodavni, regulatorni i administrativni okvir je nedovoljno razvijen i potrebno ga je uskladiti sa acquis-em EU. Nekoliko plovila i čamaca je registrovano pod zastavom Bosne i Hercegovine, certifikovano i pregledano na nivou entiteta i Brčko distrikta. Pitanja sigurnosti i bezbijednosti untrašnje plovidbe na rijeci Savi definisana su Pravilima plovidbe, koja čine dio Okvirnog sporazuma o slivu rijeke Save. Navedena pravila djelimično uređuju pitanja zagađenja voda i uklanjanja otpada sa plovila. Informacioni sistem rijeke Save u skladu je sa zahtjevima EU, ali je njegova primjena ograničena zbog neodržavanja plovnog puta na rijeci Savi. Prekogranična koordinacija unutrašnjih plovnih puteva i unutrašnje plovidbe ostvaruje se putem Komisije za sliv rijeke Save, regionalnog koordinacijskog organa za unutrašnju plovidbu. Bosna i Hercegovina treba uskladiti propise sa acquis-em o prevozu putnika morem ili unutrašnjim plovnim putevima.

Ne postoji zakon na državnom nivou o prevozu opasnih roba drumskim, željezničkim i unutrašnjim plovnim putevima. Neki propisi postoje na nivou entiteta i Brčko distrikta i u nekoliko kantona, koji zahtijevaju dalje usklađivanje sa acquis-em u skladu sa relevantnim međunarodnim sporazumima.

Prema Ustavu, civilno vazduhoplovstvo i vazdušna plovidba spadaju u nadležnost državnog nivoa. Direkcija za civilno vazduhoplovstvo Bosne i Hercegovine je upravna organizacija u sastavu Ministarstva komunikacija i transporta BiH, koja obavlja regulatorne i nadzorne funkcije, kao i izdavanje dozvola, potvrda i certifikata u oblasti civilnog vazduhoplovstva. Nezavisna Agencija za pružanje usluga u zračnoj plovidbi BiH (BHANSA) je nadležna za upravljanje i kontrolu vazdušnog transporta. Obe institucije nemaju dovoljno administrativnih resursa.

Bosna i Hercegovina je država članica Međunarodne organizacije za civilno vazduhoplovstvo (ICAO) i potpisnica Čikaške konvencije i Evropske konferencije civilnog vazduhoplovstva (ECAC). Punopravni je član Zajedničke vazduhoplovne vlasti (JAA) i Evropske agencije za bezbjednost vazdušne plovidbe (EUROCONTROL) i ima status posmatrača u Evropskoj agenciji za bezbjednost vazdušnog saobraćaja (EASA). Bosna i Hercegovina je ratifikovala Sporazum o evropskom zajedničkom vazdušnom prostoru (ECAA) i potpisala radni sporazum sa EASA-om, čime je prihvatila obvezu provedbe propisa o civilnom vazduhoplovstvu.

Bosna i Hercegovina je izjavila da je postigla dobar stepen usklađenosti sa acquis-em iz oblasti vazduhoplovstva. Na snazi je Zakon o vazduhoplovstvu iz 2009. godine. Bosna i Hercegovina je izjavila da je gotovo završila provedbu prve prelazne faze ECAA Sporazuma. Bosna i Hercegovina se podstiče da od službi Evropske komisije zatraži procjenu. Nizak stepen prioriteta ovog podsektora o ostvarenom napretku, kako to zahtijeva ECAA sporazum. BHANSA je krajem 2018. godine uspostavila Jedinicu za upravljanje vazdušnim prostorom, što predstavlja značajan korak prema krajnjem cilju pružanja usluge potpune kontrole vazdušnog prostora nad Bosnom i Hercegovinom. Bosna i Hercegovina nema nezavisan organ za istraživanje udesa u vazdušnom saobraćaju, kako to zahtijeva acquis. Bosna i Hercegovina je djelimično uskladila propise sa Uredbom EU o pravima putnika. Potrebno je unaprijediti usvajanje pravila o zaštiti prava osoba sa posebnim potrebama i osoba sa smanjenom pokretljivošću u skladu sa propisima EU.

Bosna i Hercegovina treba razviti politiku i institucije u oblasti multimodalnog i kombinovanog transporta na osnovu postojeće Okvirne strategije prometa. Nizak stepen prioriteta ovog podsektora uzrokovan je fizičkim infrastrukturnim uskim grlima u tunelu Ivan i Bradinskoj rampi na željezničkoj pruzi na koridoru V, što sprečava prevoz kontejnera standarda 40ft (40 stopa) i kontejnera velikog kapaciteta, te piggy-back isporuku kamiona duž ovog željezničkog koridora.

ZAKLJUČAK / PREPORUKE

Bosna i Hercegovina je dostigla određen nivo pripremljenosti u oblasti transportne politike. Bosna i Hercegovina je ratifikovala Ugovor o Transportnoj zajednici 2018. godine. Na svim nivoima vlasti potrebno je dodatno usklađivanje sa acquis-a iz svih oblasti transporta, kao i njegovo efikasno provođenje. Što se tiče sigurnosti na cestama, Bosna i Hercegovina treba povećati svoj administrativni kapacitet, posebno kroz izradu konkretnih akcionih planova i pokretanje kampanja za podizanje svijesti kako bi se smanjio veliki broj udesa. Također mora finalizirati i usvojiti zakone o prevozu opasnih roba, potpuno ih uskladiti sa acquis-em i relevantnim međunarodnim sporazumima, te uspostaviti odgovarajuće administrativne strukture.

Potrebno je ojačati administrativni kapacitet kako bi se osigurala provedba zakona i drugih propisa, posebno u pogledu izvršnih, inspekcijskih i istražnih organa za drumski transport, željeznice, unutrašnje plovne puteve i vazduhoplovstvo.

U narednoj godini, Bosna i Hercegovina treba posebno da:

  • hitno razvije kapacitete za provedbu propisa za smanjenje saobraćajnih nesreća na cestama sa smrtnim ishodom i ostvari napredak u uspostavljanju nacionalnog sistema za kontinuirano prikupljanje podataka o saobraćajnim nesrećama;
  • učvrsti nezavisnost, ojača kapacitet i osigura dovoljno finansijskih sredstava za regulatorna tijela iz oblasti transporta
  • izradi strateški okvir, usvoji relevantne propise i osigura dovoljne kapacitete i resurse za provedbu inteligentnog transportnog sistema (ITS) na osnovnim mrežama.