×

b-1-2-1-4-10

Poštovanje i zaštita manjina i kulturnih prava

Prava pripadnika manjina garantovana su Ustavom. Zakon o zabrani diskriminacije je upotpunjen je Zakonom o zaštiti prava pripadnika nacionalnih manjina iz 2003. godine, koji obavezuje zemlju da poštuje, štiti, čuva i razvija etnički, kulturni, jezički i vjerski identitet 17 priznatih nacionalnih manjina. Entiteti također imaju svoje zakone o zaštiti nacionalnih manjina.

Bosna i Hercegovina je 2010. godine ratifikovala Okvirnu konvenciju Vijeća Evrope za zaštitu nacionalnih manjina (FCNM) i Evropsku povelju o regionalnim ili manjinskim jezicima. Savjetodavni odbor Vijeća Evrope za Okvirnu konvenciju je objavio svoje četvrto mišljenje o Bosni i Hercegovini 2017. godine. Savjetodavni odbor je posebno ukazao na potrebu uklanjanja institucionalne diskriminacije u skladu sa presudom ESLJP-a u predmetu Sejdić-Finci, te prevazilaženja pojave „dvije škole pod jednim krovom“.

Bosna i Hercegovina nema cjelodržavni strateški dokument o nacionalnim manjinama. Institucionalni okvir je u velikoj mjeri uspostavljen, ali je njegov kapacitet da se uključi u kreiranje politika djelovanja ograničen. Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice zaduženo je za provođenje Zakona o nacionalnim manjinama, kao i za aktivnosti podizanja svijesti i promocije kulture u suradnji s reprezentativnim udruženjima nacionalnih manjina, kojima se godišnje dodjeljuje oko 75.000 eura bespovratnih sredstava. Vijeće nacionalnih manjina je savjetodavno tijelo Parlamentarne skupštine i sastoji se od jednog predstavnika iz svake priznate nacionalne manjine. Slična vijeća postoje i u oba entiteta i u Kantonu Sarajevo. Vlasti moraju poboljšati svoju saradnju kako bi se osiguralo da pripadnici nacionalnih manjina uživaju svoja prava. Pripadnici nacionalnih manjina i dalje slabo prisustvuju i učestvuju u političkim i javnim debatama i u medijima. Izborni zakon predviđa rezervisano mjesto u opštinskim vijećima/skupštinama opština za predstavnike manjinskih grupa koje čine više od 3% lokalnog stanovništva. Ombudsmen je 2018. godine primio osam žalbi koje se odnose na manjinska prava.

Ne postoje sveobuhvatni podaci o građanskom, političkom i društveno-ekonomskom statusu nacionalnih manjina. Agencija za statistiku nije objavila razvrstane podatke o svim priznatim nacionalnim manjinama. U popisu iz 2013. godine, 3,6% od ukupnog stanovništva, tj. 130,056 osoba, se izjasnilo da pripada grupi koja je različita od Bošnjaka, Hrvata ili Srba ili da nema nacionalnu pripadnost. Od njih su Romi najveća grupa. Ostale priznate nacionalne manjine su veoma ograničene po broju. Bošnjaci, Hrvati ili Srbi koji čine manjinu u svojoj zajednici, a često su to bivša interno raseljena lica ili izbjeglice, se takođe suočavaju s diskriminacijom u pristupu obrazovanju, zapošljavanju i socijalnim pravima i često su meta etničkog govora mržnje i zločina iz mržnje. Njihov broj nije poznat. Zakon o nacionalnim manjinama im ne pruža zaštitu predviđenu Okvirnom konvencijom. Što se tiče kulturnih prava, iako zakon garantuje nacionalnim manjinama pravo na obrazovanje na svom jeziku i pravo da se njihova istorija i kultura uključe u nastavne planove i programe, dostupnost „nacionalne grupe predmeta“ Bošnjacima, Hrvatima ili Srbima koji čine manjinu u svojoj zajednici je ograničena, jer su pragovi za ostvarenje tog prava vrlo visoki (18 učenika po razredu).

Romi su najugroženija i najosjetljivija manjina. Romkinje se posebno suočavaju sa višestrukim oblicima diskriminacije. Socijalna inkluzija romske populacije zahtijeva sveobuhvatniji i integrisani pristup koji se zasniva na pouzdanim podacima. Samo se 12.583 osoba izjasnilo kao Romi u popisu iz 2013. godine, dok Vijeće Evrope procjenjuje da u Bosni i Hercegovini ima između 40.000 i 76.000 Roma, od čega je prosjek 58.000. Strategija za Rome postoji od 2005. godine, a implementira se putem Akcionog plana za Rome u oblasti stambenog zbrinjavanja, zapošljavanja i zdravstvene zaštite za period 2017-2020 i akcionog plana za period 2018-2022 za obrazovne potrebe Roma. Ovi akcioni planovi zahtijevaju odgovarajuća finansijska izdvajanja nadležnih institucija na svim nivoima. Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice svake godine izdvaja 1,2 miliona eura za finansiranje aktivnosti vezanih za Rome, koliko iznose i sredstva od entiteta, kantona i opština, kao i međunarodnih organizacija, posebno u oblasti stambenog zbrinjavanja. Odbor za Rome djeluje kao savjetodavno tijelo Vijeća ministara i upravlja javnim pozivom za dodjelu bespovratnih sredstava romskim udruženjima u saradnji s Ministarstvom za ljudska prava i izbjeglice. Odbor za Rome ima mješoviti sastav od 11 predstavnika romskih udruženja i 11 predstavnika javnih institucija, od čega su 3, odnosno 5 žena, od marta 2017. godine. Implementaciju politika inkluzije Roma trebaju redovno pratiti relevantne institucije, uključujući i Odbor za Rome.

Uprkos nedavnim poboljšanjima, uslovi stanovanja za romsku populaciju u Bosni i Hercegovini nisu adekvatni, jer mnogi žive u neformalnim naseljima bez pristupa vodi i struji. Legalizacija naselja je u toku, ali neujednačena. Romi se suočavaju s najvišim stepenom diskriminacije u mogućnostima zapošljavanja i gotovo ih uopšte nema u radnoj snazi, te umjesto toga rade u neformalnom sektoru ili ostaju bez sredstava za život. Njihova stopa nezaposlenosti, sa 56%, je među najvišima u regionu Zapadnog Balkana i dvostruko viša nego kod ne-Roma u blizini. Stope upisa u obavezno školovanje porasle su u posljednjih nekoliko godina na 72%, ali je broj slučajeva napuštanja škole veoma visok. Stopa završetka obaveznog školovanja je 42%, što je manje od polovine stope za one koji nisu pripadnici romske nacionalnosti. Veoma malo Roma je uključeno u srednje i visoko obrazovanje. Pristup Roma redovnom obrazovanju u Bosni i Hercegovini je prilično dobar i nema izvještaja o segregiranim razredima ili školama. Nema nastave na romskom jeziku, a svijest o romskoj kulturi kod ostalog stanovništva je vrlo ograničena. Oko dvije trećine Roma ima pristup uslugama zdravstvene zaštite, što zavisi od registracije kod institucija za zapošljavanje ili obrazovanje. Djeca izvan obrazovnog sistema i stariji Romi suočavaju se s najvećim preprekama. Kao rezultat dobre saradnje između vlasti i organizacija civilnog društva, proces registracije romske populacije u matičnim knjigama je gotovo završen: 2018. godine broj Roma bez dokumenata pao je sa nekih 300 na 83. To se mora učiniti održivim tako što će se ukloniti administrativne prepreke, uključujući uslov prebivališta za prijavu rođenja i za pristup zdravstvenoj zaštiti i obrazovanju, kao i priznavanje dokumenata za djecu rođenu u inostranstvu. Predrasude i formalistički stavovi i dalje ometaju socijalnu integraciju Roma.

Bosna i Hercegovina je domaćin za oko 100 000 izbjeglica i interno raseljenih osoba nakon sukoba devedesetih godina, od kojih 8 547 živi u kolektivnim centrima i alternativnom smještaju. Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice je nadležno za koordinaciju aktivnosti povratka između entiteta. Vijeće ministara je 2010. godine usvojilo revidiranu strategiju za implementaciju Aneksa VII Dejtonskog mirovnog sporazuma. Ova strategija uključuje mjere za zadovoljavanje stambenih potreba izbjeglica i interno raseljenih lica i zatvaranje kolektivnih centara, kao i mjere kojima se osigurava pristup ekonomskim i socijalnim pravima, uključujući mogućnosti zapošljavanja, te neometan pristup obrazovanju, zdravstvu, penzijama i sistemu socijalne zaštite. Povratnici koji čine etničku manjinu su među najčešćim metama nacionalističkog govora mržnje i zločina motivisanih mržnjom. Bosna i Hercegovina bi trebala dovršiti proces povratka i ispuniti svoje obaveze kako bi se omogućilo zatvaranje Aneksa VII. Bosna i Hercegovina takođe mora pružiti humanitarnu zaštitu (smještaj, hranu i medicinsku pomoć) i djelotvoran pristup postupku azila migrantima i tražiteljima azila koji su prisutni u zemlji od 2018. godine. (Vidi također Poglavlje 24)