×

b-1-2-1-1-2

Zakonodavni i institucionalni okvir

Sudovi i tužilaštva su osnovani posebnim zakonima i primjenjuju četiri različita skupa materijalnih i procesnih propisa u građanskim, krivičnim i upravnim stvarima. Izuzev Ustavnog suda, sudska vlast se izričito ne navodi u Ustavu, a ne postoji ni vrhovni sudski organ koji bi na nivou cijele države postupao po žalbama u svim stvarima. Ustavi entiteta i Statut Brčko Distrikta predviđaju sudske i tužilačke organe na odgovarajućim nivoima vlasti.

U periodu od 2000. do 2004. godine, na državnom nivou osnovani su Sud Bosne i Hercegovine i Tužilaštvo Bosne i Hercegovine kako bi se osiguralo efikasno ostvarivanje nadležnosti države Bosne i Hercegovine i poštovanje ljudskih prava i vladavine zakona. Sud Bosne i Hercegovine ima nadležnost u predmetima (i) ratnih zločina; (ii) međunarodnih i međuentitetskih teških krivičnih djela (organizovani kriminal, korupcija, terorizam i pranje novca); te (iii) u upravnim i građanskim predmetima koji se tiču institucija na državnom nivou, uključujući i pitanja vezana za izbore. Ustavni sud je 2001. godine utvrdio da je Sud Bosne i Hercegovine formiran u skladu sa Ustavom.

Sud Bosne i Hercegovine ima tri odjeljenja: krivično, upravno i apelaciono. Apelaciono odjeljenje ima drugostepenu nadležnost budući da ne postoji apelacioni sud na državnom nivou. Tužilaštvo Bosne i Hercegovine je nadležno za procesuiranje krivičnih djela iz nadležnosti Suda. U sastavu Tužilaštva BiH su Odjel za opšti kriminal i dva posebna odjela - Odjel za ratne zločine i Odjel za organizovani kriminal, privredni kriminal i korupciju.

Sud Bosne i Hercegovine i Tužilaštvo BiH primjenjuju zakonodavstvo donijeto na državnom nivou. Ove institucije takođe imaju nadležnost za krivična djela utvrđena zakonima entiteta i Brčko Distrikta kada ta krivična djela: (a) ugrožavaju suverenitet, teritorijalni integritet, političku nezavisnost, nacionalnu sigurnost i međunarodni subjektivitet Bosne i Hercegovine; (b) mogu imati ozbiljne reperkusije ili štetne posljedice na privredu Bosne i Hercegovine (c) mogu izazvati druge štetne posljedice za Bosnu i Hercegovinu; ili (d) mogu izazvati ozbiljnu ekonomsku štetu ili druge štetne posljedice izvan teritorije datog entiteta ili Brčko Distrikta Bosne i Hercegovine. Nakon pravnog osporavanja nekih od ovih odredbi, Ustavni sud je 2009. godine potvrdio ustavnost ovakve krivične nadležnosti, uz konstataciju da njena nepravilna primjena može rezultirati kršenjem ljudskih prava u pojedinačnim slučajevima. Ova nadležnost se rijetko primjenjuje. Sud Bosne i Hercegovine nije utvrdio dosljedne kriterije za primjenu ove odredbe i nije je primjenjivao od 2013. godine. Venecijanska komisija je preporučila da se ova odredba o krivičnoj nadležnosti pojasni(9). Budući da određene okolnosti ne garantuju u dovoljnoj mjeri pravnu sigurnost koja je od suštinskog značaja u krivičnim stvarima, Evropska komisija je u okviru Strukturiranog dijaloga o pravosuđu 2011. godine dala detaljne preporuke u vezi sa ovim pitanjem. Međutim, Bosna i Hercegovina nije usvojila Zakon o sudovima u Bosni i Hercegovini, u skladu sa standardima EU, uključujući i definisanje krivičnih djela i sankcija u pojedinim oblastima posebno teških krivičnih djela po uzoru na član 83. Ugovora o funkcionisanju Evropske unije. U cilju jačanja pravne sigurnosti i funkcionisanja pravosuđa, posebno u borbi protiv najtežih oblika kriminala, država treba bez odlaganja da usvoji ovaj zakon. Ovim zakonom trebalo bi predvidjeti i poseban drugostepeni apelacioni sud čime bi se ojačala nezavisnost kod sudskog preispitivanja odluka Suda Bosne i Hercegovine.

Svaki entitet ima vlastiti, hijerarhijski organizovan pravosudni sistem.

U Republici Srpskoj, sudski sistem čine Vrhovni sud, 6 okružnih sudova i 19 osnovnih sudova. Okružni sudovi imaju drugostepenu nadležnost; oni postupaju kao prvostepeni sudovi kod krivičnih djela za koja je propisana kazna zatvora od najmanje 10 godina, u kom slučaju Vrhovni sud postupa kao drugostepeni sud. Pored toga, postoje sudovi posebne nadležnosti: okružni privredni sudovi i Viši privredni sud. Tužilačka organizacija na nivou ovog entiteta obuhvata entitetsko tužilaštvo i šest okružnih tužilaštava. Entitetsko tužilaštvo ima Posebno odjeljenje za borbu protiv korupcije, organizovanog kriminala i najtežih oblika privrednog kriminala.

U Federaciji BiH, sudski sistem čine Vrhovni sud, 10 kantonalnih sudova i 32 općinska suda. Kantonalni sudovi imaju drugostepenu nadležnost; oni postupaju kao prvostepeni sudovi kod krivična djela za koja je propisana kazna zatvora od najmanje 10 godina, u kom slučaju Vrhovni sud postupa kao drugostepeni sud. Ne postoji specijalizovani sud za privredne predmete, već o njima odlučuju privredna i parnična/građanska odjeljenja u redovnim sudovima prvog i drugog stepena. Tužilačka organizacija na nivou ovog entiteta obuhvata entitetsko tužilaštvo koje vrši nadzor nad radom 10 kantonalnih tužilaštava, od kojih je svako organizovano prema različitim pravilima. Sa 11 zakona koji regulišu rad entitetskih tužilaštva, ovakav rascjepkan tužilački sistem je potrebno pojednostaviti i uskladiti. Posebni odjel za suzbijanje korupcije i organizovanog kriminala u entitetskom tužilaštvu, predviđen Zakonom o suzbijanju korupcije i organizovanog kriminala iz 2014. godine, još nije uspostavljen.

Pravosuđe Brčko Distrikta čine Osnovni i Apelacioni sud, te Tužilaštvo Distrikta. Sud Bosne i Hercegovine ima upravnu nadležnost u vezi sa državnim zakonima koji se primjenjuju u Brčko Distriktu, dok je Apelacioni odjel Suda Bosne i Hercegovine konačna instanca koja odlučuje po žalbama na odluke pravosudnih organa Brčko Distrikta.